پيروان ابو على جبائى را جبّائيه گويند . 30 . ابو هاشم جبّائى ( وفات ، 321 ه . ق . ) ابو هاشم عبد السّلام بن ابى على الجبّائى ( وفات 321 ه . ق . / 932 م ) پسر جبّائى سابق ، و رئيس معتزلهء بصره پس از وى ، از متكلمان معتزله است . « 1 » او در بيان و توضيح مقالات معتزله مانند پدرش بسيار كوشيده است . صاحب بن عباد وزير دانشمند آل بويه از شاگردان اوست . « 2 » وى در اغلب مقالات معتزله با پدرش دمساز است ، ولى در چند مورد با او مخالفت نيز كرده است . « 3 » در بيشتر كتابهاى معتزله و كتب عقايد مانند الملل و النحل شهرستانى نام پدر و پسر يكسان برده مىشود ، زيرا چنان كه گفتيم در اغلب مباحث با هم موافق بوده‌اند . « 4 » ولى پيروان پدر او عموما جبّائيه و پيروان پسر را بهشميّه ( مأخوذ از ابو هاشم ) مىگويند و به عنوان دو فرقهء جداگانه بشمار مىآيند . « 5 » ابو هاشم دربارهء اعراض ، توبه ، اراده ، و ثواب و عقاب عقايد خاصى داشته است . « 6 » 31 . ابو القاسم عبد اللّه كعبى بلخى ( وفات ، 319 ه . ق . ) ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمود كعبى بلخى ، از معتزلهء بغداد ، در بلخ از مادر زاد ، ولى براى روزگار درازى در بغداد زيست ، و در آنجا شاگرد ابو الحسين خيّاط معتزلى بود . در نسف ( - نخشب ) مدرسه‌يى تأسيس كرد ، و جمع زيادى از خراسانيان را به دين اسلام در آورد . وى اوّل شعبان 319 ه . ق . در بلخ درگذشت ، و در ميان شاگردان او ابن شهاب ( ابو الطّيّب ابراهيم بن محمّد ) از همه مشهورتر است ، و ديگرى ابو الحسن الاحدب . از آثار او كتاب المقالات ، و كتاب محاسن خراسان را نام مىتوان برد ، و مؤلّف در اين كتاب دوم از ابن راوندى و انديشه‌هاى او سخن مىگويد . « 7 »

--> ( 1 ) . عبد القادر بغدادى ، الفرق بين الفرق ، 166 . ( 2 ) . ابو حيان التوحيدى ، الامتاع و المؤانسه ، 2 / 78 ؛ اخلاق الوزيرين ، 118 . ( 3 ) . بغدادى ، الفرق بين الفرق ، 171 . ( 4 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، 1 / 83 . ( 5 ) . ابن حزم ، الفصل ، 2 / 210 - 211 ؛ بغدادى ، اصول الدين ، 41 - 43 . ( 6 ) . ابن نباته ، سرح العيون فى شرح رسالة ابن زيدون ، 121 ، چاپ مصر ، 1368 ، محمّد ابو الفضل ابراهيم . ( 7 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، 1 / 82 .